Samhengi nokkurra hugtaka ur daglegu lifi

Höfundur : kritor

Stjórnleysi, markaleysi, álag, vanmáttur, vanvirkni, depurð og þunglyndi.

Í þessum hugtökum felst bæði samhengi og orsakasamhengi sem höfundur vill freista þess að varpa ljósi á, og fjalla stuttlega um í þessum pistli.

Ónóg sjálfsstjórn - stjórnleysi - er ein helsta undirliggjandi orsök aukins álags í lífi mjög margra einstaklinga ef vel er að gáð. Önnur tegund stjórnleysis sem er gjarna vanmetin er markaleysi.  Markaleysi er ekki síður orsakavaldur álags en hið auðþekkjanlegra stjórnleysi. Aukið álag veldur einstaklingnum auknum ótta, spennu og kvíða. Viðvarandi ótti, spenna og kvíði leiðir óhjákvæmilega til vanmáttartilfinningar, sem þróast yfir í vanvirkni sem veldur skömm, depurð og vonleysi, sem þróast að lokum í þunglyndi.

Það að þróa með sér hæfilega sjálfsstjórn er vissulega átak, en er hverjum og einum mögulegur valkostur. Helsti gallinn við að öðlast sjálfsstjórn er sá að enginn getur öðlast hana fyrir aðra manneskju. Eini einstaklingurinn í alheiminum sem nokkur getur breytt til gagns, er hann sjálfur.

Grundvöllurinn til þess að geta breytt viðhorfi sinu til lífsins almennt, er að vita hvaða tilfinningar liggja að baki viðhorfinu, meta réttmæti þeirra og gagnsemi, og kjósa í framhaldinu að temja sér nýtt samhengi tilfinninga sem útgangspunkt fyrir breytt viðhorf. Tilfinningavitund er einn hornsteinninn að velgengni í lífinu, og nauðsynlegur þáttur ef viðkomandi vill rannsaka hvað mótar viðhorf hans til lífsins og fyrirbrigða þess. Grundvöllurinn að tilfinningavitund er læsi á eigin tilfinningar, sjálfsstýring og meðvitund um samhengi og orsakasamhengi þess sem viðkomandi upplifir í tengslum við þau viðhorf til lífsins sem viðkomandi hefur þróað með sér.

Stjórnleysi

Hvað þýðir orðið stjórnleysi?

Flestir geta sett þetta orð í samhengi ef dregið er upp dæmið um stjórnlausu bifreiðina: Ef bifreið er ekki stjórnað af ökumanni, ekur hún eða rennur stjórnlaust þar til hún stöðvast vegna þess að hún rekst á eitthvað, steypist fram af einhverju, verður eldsneytislaus, hafnar neðst í brekku eða lægð og þannig má lengi telja. Án stjórnanda er ómögulegt að segja fyrir um hvar bifreiðin endar, hvað verður um hana eða hvort eða ekki hún veldur skaða.

Geta manneskjur verið stjórnlausar líkt og ökumannslausar bifreiðar?

Svarið er tvímælalaust já, og í raun eru flest okkar stjórnlaus að einhverju leiti eða á einhvern hátt á hverjum einasta degi. Hér er ekki átt við þá eðlilegu uppákomu að við ráðum ekki alltaf við allar aðstæður sem við verðum hluti af, því það er ekki stjórnleysi heldur vanmáttur sem fjallað er um hér neðar. Hér er átt við það að við kjósum (oft ómeðvitað) að sinna ekki því sem við ættum að sinna eða þurfum að sinna til þess að geta lifað einhvers konar jákvæðu og uppbyggilegu lífi.

Það sem er átt við með orðinu 'stjórnleysi' í þessu samhengi, þeas. varðandi manneskjur, er skortur á sjálfsstjórn.

Sjálfsstjórn

Hæfileg sjálfsstjórn er okkur gríðarlega nauðsynlegur þáttur í lífi okkar ef vel er að gáð. Án nægilegrar sjálfsstjórnar komum við okkur mjög fljótlega í veruleg vandkvæði með það að lifa "eðlilegu" lífi. Nægileg sjálfsstjórn er nauðsynleg til þess að við getum sinnt tveimur mikilvægum þáttum sem eru óhjákvæmilegur hluti af lífi hverrar manneskju daglega; skyldum okkar og þörfum okkar.

Það sem okkur sjálfum finnst við eigum að sinna eru skyldur okkar; skyldur varðandi vinnu, varðandi aðra einstaklinga sem við berum ábyrgð á, svo sem börnin okkar, eða skyldur varðandi samábyrgð okkar sem hluti af samfélagi og þjóðfélagi annarra einstaklinga. Það sem okkur finnst vera skyldur okkar, er í raun talsvert tengt fyrirbrigði sem oft heyrist nefnt í daglegu tali, sérstaklega undanfarið, og er nefnt siðvitund.

Það sem við uppgötvum að við þurfum að sinna eru þarfir okkar; þörf allra til þess að fá súrefni, næringu og vatn, þrífa okkur, vakna og sofna á eðlilegum tíma, sinna híbýlum okkar, fjármálum, eigum, tengslum við maka, börn, ástvini, vini, kunningja, og öðrum þeim þörfum sem annars myndu gera okkur lífið leitt eða illmögulegt ef við sinntum þeim ekki. Það t.d. að sinna ekki þörf okkar til að nærast eða drekka vatn er glöggt dæmi um hvernig stjórnleysi varðandi þarfir okkar getur komið okkur í koll og beinlínis skaðað okkur líkamlega. Annað slíkt dæmi um augljósa þörf einstaklinga í nútíma samfélagi, er þörfin til að sinna sífellt flóknara fjárhagslegu umhverfi og öryggi - þörf sem ef ekki er sinnt nægilega, mun koma okkur í veruleg vandkvæði.

Sá er hér ritar þarf að glíma við eigið stjórnleysi (skort á sjálfsstjórn) á hverjum degi á ýmsum sviðum.

Höfundur hefur til dæmis tilhneigingu til þess - ef hann gætir þess ekki að temja sér hæfilega sjálfsstjórn - að sofna of seint á kvöldin vegna þess hve áhugamálin eru mörg, verkefnin og lífið skemmtilegt. Þegar þetta stjórnleysi sækir á þann sem hér ritar, leiðir það til þess að hann á erfitt með að vakna á morgnana, sem getur haft þær afleiðingar að dagurinn allur verði einhvern veginn "skakkur".

Þegar sá er hér ritar vaknar seint, oftar en ekki eftir ónógan svefn, hefur hann tilhneigingu til þess að eiga erfiðara með að komast í jákvætt hugarfar, og því meiri tilhneigingu til þess að verða fórnarlamb og vorkenna sjálfum sér, ásamt því að finna fyrir meiri sljóleika og vanvirkni yfir daginn. Allt verður einhvern vegin erfiðara, og höfundi hættir til að "nenna" síður að sinna þörfum sínum og skyldum, því honum finnst hann þurfa að vera "góður" við sjálfan sig. Sá er hér ritar hafði þann algenga sið í eina tíð, að fara ómeðvitað að stunda sjálfsásakanir fyrir að hafa fallið enn eina ferðina í gryfju stjórnleysisins.

Skortur á nægilegri sjálfsstjórn - stjórnleysi - ýtir undir frekara stjórnleysi. Þannig munu aðrar manneskjur sem á vegi höfundar verða á slíkum degi hafa meiri tilhneigingu til að virðast honum úr hófi frekar, smámunasamar, árásargjarnar, óréttlátar og almennt leiðinlegri (allt frávarp), þegar sannleikurinn er í raun einfaldlega sá að höfundur sjálfur er einfaldlega "illa upp lagður", vegna ónógs svefns, sektarkenndar og afleiddrar almennrar úrillsku, sem aftur kemur í veg fyrir nægilega sjálfsstjórn í samskiptum við aðra. Þannig hættir höfundur á að falla inn í vítahring sjálfsprottinna neikvæðra tilfinninga sem eru til þess eins fallnar að auka enn á stjórnleysið.

Markaleysi

Markaleysi er í raun annað orð yfir stjórnleysi, en er ef grannt er skoðað nokkuð tvíbent hugtak. Það á við um eigið stjórnleysi (markaleysi) þess sem leyfir stjórnleysi annars yfir sig að gagna án þess að setja því hömlur. Ef viðkomandi hefur ekki getu til þess að greina aðstæðurnar rétt og eignast þannig grundvöll til þess að "bera hönd yfir höfuð sér" - tjá og setja mörk - er hann markalaus. Þannig er marakleysi tegund stjórnleysis sem veldur því að viðkomandi leyfir öðru fólki að ganga of nærri sér á ýmsum sviðum, eða gengur sjálfur of langt í að "sinna" öðrum, en vanrækir sjálfan sig.

Í hvert sinn sem við verðum hluti af aðstæðum sem fela í sér að við verðum fyrir afleiðingum stjórnleysis annarra einstaklinga, er hættan sú að okkur láist að tjá og setja viðkomandi eistaklingi skýr mörk. Markaleysi er líklega eitt helsta einkenni nokkuð flókins og samsetts fyrirbæris sem í daglegu tali er nefnt meðvirkni. Ef við sinnum því ekki að tjá og setja þannig öðrum einstaklingum mörk, erum við sjálf stjórnlaus á þann hátt að við erum markalaus. Einnig getur vankunnátta í samskiptum valdið því að viðkomandi kann ekki að tjá mörk sín á þann hátt að til gagns sé.

Aðrar stjórnlausar manneskjur í lífi okkar og umhverfi eru og ekki aðeins markalausar í eigin stjórnleysi, heldur einnig haldnar blindu á okkar eigin mörk sem við reynum að setja þeim, kannski af veikum mætti, kannski af vankunnáttu. Á sama hátt og við sjálf erum markalaus gagnvart öðrum manneskjum, eru aðrar manneskjur gjarna haldnar blindu fyrir þeim mörkum sem við þó reynum að setja þeim.

Markaleysi, á hvorn veginn sem það gengur, mun fyrr eða síðar vekja hjá okkur neikvæðar samsettar tilfinningar á borð við pirring og gremju ásamt frávarpi ýmiss konar. Frávarp kallast sú tilhneiging að varpa frá okkur eigin ábyrgð á einhverju yfir á aðra einstaklinga. Við reynum að koma ábyrgð okkar sjálfra á að setja skýr mörk, yfir á þá einstaklinga sem ollu okkur vandkvæðum með stjórnleysi sínu. Í stað þess að tjá mörk okkar strax, verðum við gröm og eigum á hættu að af stað fari hjá okkur stjórnlausar hugsanir í garð einstaklingsins sem misbauð okkur með stjórnleysi sínu. Inni í kollinum á okkur fara að eiga sér stað samtöl við einstaklingin þar sem við skömmumst yfir stjórnleysi hans og tillitsleysi gagnvart okkur, en áttum okkur ekki á að þessi samtöl eru líklega tilgangslaus vegna þess að viðkomandi einstaklingur sem gremjan beinis að, getur ekki með nokkru móti heyrt eða skynjað hugsanir okkar, og er jafnvel alls ekki á staðnum. Einu tilfellin þar sem slík samtöl í höfðinu á okkur (spuni) geta haft einhvers konar uppbyggilegan tilgang, er þegar við erum orðin nægilega meðvituðu til þess að átta okur á að spuninn er þáttur í að greina aðstæðurnar og á hvaða hátt stjornleysi annars einstaklings ógnaði mörkum okkar. Um leið og við verðum þannig meðvituð, breytist spuninn úr stjórnlausum hugsunum - endurupplifun ástandsins sem olli okkur gremjunni - í meðvitaðar stýrðar hugsanir sem eru betur til þess fallnar að greina ástandið á skipulegan hátt, og hvernig það ýtti við mörkum okkar, og hvernig við getum brugðist við aðstæðunum.

Ef við erum tilfinningalega ómeðvituð, eða tilfinningalega ólæs (alexithymisk), höfum við einungis burði til að finna aðeins ómeðvitað fyrir 'óþægilegri' tilfinningu þegar við verðum fyrir stjórnleysi, eða tillitsleysi annarra einstaklinga. Undir slíkum kringumstæðum tekur það okkur of langan tíma að finna í hverju 'óþægindin' felast, og eigum erfitt með að koma orðum yfir 'óþægindin' vegna tilfinningalegs ólæsis okkar. Þetta getur valdið því að við uppgötvum ekki fyrr en of seint að við hefðum átt að setja viðkomandi einstaklingi mörk, og okkur finnst það hjákátlegt og jafnvel ómarktækt löngu seinna að hafa orð á því, og setja mörk þegar aðstæðurnar eru löngu liðnar hjá.

Gremjan og pirringurinn sem eru bein afleiðing okkar eigin stjórnleysis - markaleysis - veldur okkur gjarna langvarandi og nagandi undirtóni álags, svo lengi sem við höfum ekki burði til þess að koma auga á eigin sök í samskiptunum - höfum ekki burði til að geta tjáð og sett skýr mörk.

Álag

Samhengið

Ónóg sjálfsstjórn - stjórnleysi og markaleysi - er ein helsta undirliggjandi orsök aukins álags í lífi margra einstaklinga ef vel er að gáð. Aukið álag veldur okkur í framhaldinu spennu og kvíða. Viðvarandi spenna og kvíði leiðir óhjákvæmilega til vanmáttartilfinningar, sem þróast yfir í vanvirkni sem veldur skömm, depurð og vonleysi, sem þróast að lokum í þunglyndi og hefur afgerandi neikvæð áhrif á sjálfsmat og sjálfsmynd viðkomandi.

Dæmi; Stjórnleysi í fjármálum og álag sem því fylgir.

Stjórnleysi í fjármálum eða stjórnlaus þátttaka í neyslu nútímasamfélagsins, er í mörgum tilfellum hin raunverulega orsök aukins álags í formi meðfylgjandi spennu sem einstaklingar upplifa varðandi fjármál sín.

Sá sem kannast við að peningarnir hans "hverfi" einhvern veginn, "í tóma vitleysu", verður að teljast ómeðvitaður um það hvernig hann eyðir peninum sínum og í hvað. Margir einstaklingar hafa, sem dæmi, komið sér í þá stöðu að notast einungis við krítarkort eða yfirdráttarheimild á debetkorti í stað þess að nota raunverulega peninga, og eru sífellt að reyna að vinna upp skuld sem stöðugt hefur tilhneigingu til að stækka.

Fjármálastofnanir notfæra sér meðvitað fjárhagslega ómeðvitaða einstaklinga til þess að koma þeim á skuldaklafa með krítarkortum og yfirdráttarheimildum á debetkortum, vitandi það að þeir geta beitt einstaklinginn kúgunum og ofbeldi með lögum og reglugerðum til þess að þvinga einstaklinginn til að standa skil á ábyrgð sinni gagnvart skuldinni. Ólíklegt er hins vegar, að einstaklingurinn geti greitt skuldina upp nema smám saman eftir því sem hún verður stærri.

Bankar vilja hafa skuldina eins stóra og líkur eru á að einstaklingurinn ráði við að halda í farinu, og innheimta af skuldinni háa vexti. Vextir af yfirdráttarlánum debetkorta eru ávallt með þeim hærri sem sem þekkjast, og krítarkortalán eru með þeim lengstu og mest nagandi "skammtímaskuldum" sem fyrirfinnast. Það er afar ólíklegt er að stjórnlaus einstaklingurinn hætti að nota kortin eða hafi getu til að vinna markvisst að því að greiða upp skuldir sínar. Bankarnir vita að skuldin mun að öllum líkindum ekki verða greidd upp í bráð, og ná þannig markmiði sínu með því að hámarka arð af sinn með innheimtu hárra vaxta af skuld sem endist þeim vel og lengi.

Í byrjun, þegar einstaklingurinn tekur við krítarkortinu, eða yfirdráttarheimildinni á debetkortinu, má vel vera að hann hafi einsett sér einarðlega að nota kortið aðeins "hóflega", og gæta þess að skuldin verði aldrei svo mikil að hann geti ekki gert hana upp um hver mánaðamót. En það líður yfirleitt ekki langur tími uns stjórnleysið fer að láta á sér kræla, og skuldin fer að stækka smám saman. Þetta veit bankinn. Upp koma atvik þar sem einstaklingurinn réttlætir það að nota kortið til þess að greiða upphæðir sem hann á ekki fyrir, eða samþykkir að greiða mánaðarlega raðgreiðslu fyrir vöru sem hann getur einungis leyft sér (vegna fjárhagsstöðu sinnar) með dýru láni í gegnum notkun krítarkortsins - upphæð sem einstaklingnum finnst tiltölulega lág og viðráðanleg í upphafi, en fer fljótlega að verða íþyngjandi eftir því sem frá líður, ekki síst vegna áframhaldandi stjórnleysis í fjármálum viðkomandi.

Einstaklingur sem þannig hefur komið sér í óreiðu fjárhagslega á einhvern hátt í gegnum stjórnleysi, með notkun krítarkorts, með notkun yfirdráttarláns, með því að vera ómeðvitaður um í hvað peningarnir fara og þar fram eftir götunum, upplifir stöðugt álag við það að elta skottið á skuldinni við bankann sinn út af kortinu, og það að ná endum saman við hver mánaðamót.

Einstaklingurinn fer að endingu að upplifa vanmátt og þar með vonleysi gagnvart fjármálum sínum og jafnvel peningum almennt í gegnum stöðugt og nagandi álagið sem hann upplifir vegna stjórnleysis síns. Hann getur ekki séð neina auðvelda leið út úr vanda sínum. Einstaklingurinn verður að eigin þræl stjórnleysis síns sjálfs, vankunnáttu eða óþroskaðra viðhorfa til fjármála sinna.

Flestir sem koma sér í þessa stöðu með stjórnleysi í fjármálum sínum, verjast með því að beita ómeðvitað afneitun á vandamálinu. Afneitunin birtist á þann hátt að viðkomandi hættir að opna gluggapóst sem honum berst, fara inn á heimabankann sinn og skoða stöðu mála, og forðast almennt í lengstu lög að sjá eða viðurkenna vandann. Þetta jafngildir því að stinga höfðinu í sandinn.

Undir niðri veit þó viðkomandi óljóst af vandanum, og það veldur honum álagi í formi nagandi kvíða og vanmáttartilfinniingu sem einungis getur vaxið með tímanum. Álagið veldur geðsveiflum, pirringi og áhyggjum (stjórnlausum hugsunum) sem skapa frekara stjórnleysi og framkalla álag í samskiptum sem getur á valdið félagslegri einangrun.

Annað dæmi; Stjórnlausar hugsanir og svefnleysi.

Ýmiss konar álag sem einstaklingar upplifa í daglegu lífi sínu, má rekja beint til stjórnlausra hugsana. Ein tegund slíkra stjórnlausra hugsana nefnist í daglegu tali áhyggjur, t.d. af fjármálum eins og fram kemur í dæminu hér á undan. Stjórnlausar hugsanir þurfa þó ekki að vera áhyggjur, heldur geta einfaldlega orsakast af því að viðkomandi er ómeðvitaður um að hann getur haft stjórn á hugsunum sínum.

Einstaklingur sem á erfitt með að hafa stjórn á hugsunum sínum, eða er jafnvel ómeðvitaður um að hann geti yfirleitt haft stjórn á hugsunum sínum, á í flestum tilfellum erfitt með að festa svefn á "venjulegum" tíma. Við þetta kannast eflaust mjög margir sem þetta lesa.

Slíkur einstaklingur er á valdi stjórnlausra hugsana þegar hann er að reyna að festa svefn, og getur ekki sofnað. Hugurinn reikar stjórnlaust frá einu viðfangsefni til annars, og heldur vöku fyrir einstaklingnum. Margir tala um "raddir" inni í höfðinu á sér, en slíkt er oftast kallað "spuni". Spuninn heldur uppi samtölum við einstaklinga sem eru ekki viðstaddir, rifjar upp miður skemmtileg og erfið atvik í samskiptum við aðra, eða veltir endalaust fyrir sér mögulegri útkomu varðandi atriði sem talið er að þarfnist úrlausnar. Hugurinn veltir þannig endalaust upp ótta, gremju gagnvart einstaklingum og samskiptum við þá, atburðum og aðstæðum, eða spinnur  uppskáldaða framtíðarsýn sem ekki er til og er ólíklegt að verði að raunveruleika. VIðkomandi einstaklngur sofnar ekki fyrr en um síðir, og fær ónógan svefn og hvíld. Þetta veldur því að viðkomandi verður þreyttur, pirraður, gramur og almennt illa upp lagður þegar hann þarf að mæta til vinnu, í skólann eða þarf að sinna skyldum sínum eða samskiptum við aðra.

Þetta ástand veldur einstaklingnum verulegu álagi, sem birtist sem minni sveigjanleiki og erfiðari samskipti við annað fólk ásamt sjálfsásökunum og niðurbrotsstarfsemi sem fer óhjákvæmilega af stað. Einstaklingurinn fer að ásaka sjálfan sig, og berja sjálfan sig niður fyrir að geta ekki sinnt vinnu sinni, skóla eða öðrum verkefnum sem skyldi. VIðkomandi varpar niðurbrjótandi áliti sínu á sjálfum sér yfir á aðrar manneskjur, og telur víst að aðrir geti auðveldlega komist að sömu niðurstöðu og hann sjálfur. Sjálfsmat og sjálfsálit viðkomandi býður sifellt verri afhroð, og þegar að því kemur að fara að sofa, hefur spennan einungis magnast, og veldur enn frekari stjórnlausri hugarstarfsemi sem enn síðri líkur eru til að einstaklingurinn nái að hemja, vegna þess að hann hefur fjarlægst raunhæft mat á raunveruleikanum sem umkringir hann vegna skertrar eigin dómgreindar sem er afleiðing niðurbrjótandi stjórnlausra hugsana.

Þetta álag sem myndast út af stjórnlausum hugsunum, vekja enn frekari ótta hjá einstaklingnum : Ótta við að hann missi vinnuna, ótta við að standast ekki þær kröfur sem gerðar eru í námi viðkomandi, ótta við að aðrar manneskjur fari að telja viðkomandi  jafn ómögulegan og hann sjálfur ímyndar sér (ótti við álit annarra) og þar fram eftir götunum - listinn er langur. Að auki fer spuninn, stjórnlausar hugsanir viðkomandi, smám saman að stjórnast síaukið af gremju sem verður til vegna misheppnaðra samskipta við aðra einstaklinga sökum þess hve hinn svefnlausi er þreyttur og illa upp lagður til uppbyggilegra samskipta við annað fólk.

Á þennan hátt skapast vítahringur sem sendir einstaklinginn beinustu leið inn í umdæmi vanmáttarins.

Stjórnlausar hugsanir valda beinlínis auknu álagi á líkamann sjálfan. Augljósasta dæmið eru áhrif svefnleysis á líkamann, en álagið sem stafar af stjórnlausum spunanum veldur því að líkaminn erfiðar stöðugt í viðbragðsstöðu. Líkamar okkar og taugakerfi eru þannig, að líkaminn getur ekki gert greinarmun á ótta sem hugurinn framleiðir og raunverulegri hræðslu sem stafar af umhverfisþáttum í formi aðsteðjandi ógnar. Líkaminn á þess vegna þann kost einan vera stöðugt tilbúinn í viðbragðsstöðu - undir stöðugu álagi allan vökutíma viðkomandi einstaklings. Ef þetta ástand er viðvarandi svo vikum, mánuðum eða jafnvel árum saman, þreytist líkaminn vegna ónógrar hvíldar. Vöðvabólga er eitt fyrsta einkenni álagsins, og lýsir sér gjarna sem stöðugir verkir og stífleiki í öxlum og hálsi, sem stafar af því að vöðvar líkamans eru stöðugt spenntir að einhverju leiti í viðbragðsstöðu og ná ekki nauðsynlegri slökun, jafnvel ekki slökun í svefni nema stutta stund í einu, enda ólíklegt að viðkomandi geti sofið vegna stjórnlausra hugsana eins og fram hefur komið.

Vanmáttur

TBD - Þessi grein er í smíðum og er ófullgerð.

Vanvirkni

TBD - Þessi grein er í smíðum og er ófullgerð.

Depurð

TBD - Þessi grein er í smíðum og er ófullgerð.

Þunglyndi

TBD - Þessi grein er í smíðum og er ófullgerð.